Volatiliteit: wat is het en hoe meet je het?

Volatiliteit is de mate waarin een koers op en neer beweegt. Op deze pagina lees je vooral hoe je volatiliteit meet en berekent: met de standaarddeviatie, als historische of implied volatiliteit, met bèta en met de VIX-index. Zoek je eerst een eenvoudige uitleg van het begrip, lees dan over de betekenis van volatiliteit.

Wat is volatiliteit?

Volatiliteit is de mate waarin de koers van een belegging schommelt rond een gemiddelde. Hoe groter en vaker de uitslagen, hoe hoger de volatiliteit.

Volatiliteit wordt vaak gebruikt als maatstaf voor risico, omdat een beweeglijke koers meer onzekerheid geeft over de waarde op een bepaald moment. Het is echter geen volledige risicomaat: het zegt niets over de kwaliteit van een bedrijf of over de richting van de koers.

Volatiliteit meten: standaarddeviatie

De gangbare maat voor volatiliteit is de standaarddeviatie van de rendementen, uitgedrukt als percentage op jaarbasis. Je berekent die meestal eerst over dagrendementen en zet de uitkomst daarna om naar een jaarcijfer.

Zo ga je stap voor stap te werk:

1. Bereken de dagrendementen. Rendement = (slotkoers vandaag − slotkoers gisteren) ÷ slotkoers gisteren.
2. Bereken het gemiddelde dagrendement over de gekozen periode.
3. Bereken de afwijkingen van elk dagrendement ten opzichte van dat gemiddelde en kwadrateer ze.
4. Tel de gekwadrateerde afwijkingen op, deel door het aantal waarnemingen min 1 en trek de wortel. Dat is de standaarddeviatie per dag.
5. Zet om naar jaarbasis: vermenigvuldig met de wortel van het aantal handelsdagen per jaar. Gebruikelijk is ongeveer 252 handelsdagen, dus × √252 (ongeveer 15,87).

Jaarlijkse volatiliteit = standaarddeviatie van de dagrendementen × √252

Fictief voorbeeld. De dagrendementen van aandeel X hebben over het afgelopen jaar een standaarddeviatie van 1,2%. De jaarlijkse volatiliteit is dan 1,2% × 15,87 ≈ 19%. Werk je met weekrendementen, dan vermenigvuldig je met √52; bij maandrendementen met √12.

In een spreadsheet gaat dit snel: zet de slotkoersen in een kolom, bereken in de volgende kolom de dagrendementen en gebruik de functie voor de standaarddeviatie van een steekproef (in de Nederlandse versie van Excel is dat STDEV.S of STDEV). Vermenigvuldig de uitkomst met WORTEL(252).

Het simpele verschil tussen de hoogste en laagste koers in een periode is géén goede maat voor volatiliteit. Het zegt alleen iets over twee uitersten, niet over hoe de koers zich daartussen gedroeg. Een indicator die de standaarddeviatie zichtbaar maakt in een grafiek zijn de Bollinger Bands.

Historische en implied volatiliteit

Historische volatiliteit kijkt terug naar koersbewegingen die al hebben plaatsgevonden. Implied volatiliteit wordt afgeleid uit optieprijzen en geeft weer welke beweeglijkheid de markt voor de toekomst verwacht.

	Historische volatiliteit	Implied volatiliteit
Kijkrichting	Terug	Vooruit (verwachting)
Bron	Gerealiseerde koersen	Prijzen van opties
Berekening	Standaarddeviatie van rendementen	Teruggerekend uit een optiewaarderingsmodel
Gebruik	Risico van een belegging in het verleden	Inschatten hoe duur opties zijn en wat de markt verwacht

Implied volatility, zoals de Engelse term luidt, ontstaat doordat de prijs van een optie mede afhangt van de verwachte beweeglijkheid. Wie de optieprijs kent, kan met een waarderingsmodel terugrekenen welke volatiliteit in die prijs zit. Hoge implied volatiliteit betekent dat opties relatief duur zijn: de markt rekent op grote bewegingen. Meer over opties lees je in onze kennisbank over opties.

Bèta: volatiliteit ten opzichte van de markt

Bèta meet hoe sterk een aandeel gemiddeld meebeweegt met de markt. Een bèta van 1,2 betekent dat het aandeel historisch gemiddeld 20% sterker bewoog dan de index.

Een bèta van 1 betekent dat een aandeel gemiddeld net zo beweegt als de markt. Een bèta onder 1, bijvoorbeeld 0,7, wijst op een aandeel dat minder sterk meebeweegt. Een negatieve bèta komt zelden voor en betekent dat de belegging gemiddeld tegen de markt in bewoog.

Het verschil met de standaarddeviatie: bèta meet alleen het deel van de beweeglijkheid dat samenhangt met de markt. Een aandeel kan een lage bèta hebben en toch sterk schommelen door bedrijfsspecifiek nieuws. Bèta is bovendien berekend op historische data en kan in de loop van de tijd veranderen.

Wat betekent hoge volatiliteit?

Hoge volatiliteit betekent grote koersuitslagen in beide richtingen: de onzekerheid over de waarde op een bepaald moment is groter. Het zegt niets over de richting van de koers.

Perioden met hoge volatiliteit vallen vaak samen met onrust, zoals economische tegenvallers, renteschokken of geopolitieke spanning. Maar ook bij sterk stijgende koersen kan de volatiliteit hoog zijn. Voor een belegger betekent hoge volatiliteit vooral dat de waarde van een positie op korte termijn sterk kan afwijken van de verwachting. Wie geld op een bepaald moment nodig heeft, loopt daardoor meer risico. Lees meer over risico per soort belegging in met welke beleggingen loop je het meeste risico.

Volatiliteit komt ook terug in maatstaven voor risicogecorrigeerd rendement, zoals de Sharpe ratio, die het rendement deelt door de standaarddeviatie.

Volatiliteit van een aandeel en van een index

Een los aandeel is meestal beweeglijker dan een gespreide index. Dat komt doordat bewegingen van afzonderlijke bedrijven elkaar binnen een index deels opheffen.

Als één bedrijf slecht nieuws brengt, daalt dat aandeel misschien flink. In een index met tientallen of honderden bedrijven heeft dat nieuws maar een klein effect op het totaal. Wat overblijft, is vooral de beweging die alle bedrijven gemeen hebben: het marktrisico. Dit principe is de basis van spreiding. Lees daar meer over in waarom gespreid beleggen. Ook een index kan echter sterk schommelen, zeker als hij geconcentreerd is in één sector of land.

De VIX-index

De VIX meet de verwachte volatiliteit van de S&P 500 over de komende 30 dagen, afgeleid uit de prijzen van opties op die index. De index wordt berekend door Cboe.

De VIX wordt uitgedrukt als percentage op jaarbasis. Hij wordt berekend op basis van de bied- en laatprijzen van call- en putopties op de S&P 500 met een looptijd rond de 30 dagen (bron: Cboe, VIX, en de Cboe VIX-methodologie, geraadpleegd 21-10-2026). Omdat de VIX vaak stijgt bij onrust op de beurs, wordt hij in de media de "angstindex" genoemd. De VIX voorspelt geen richting: hij geeft weer welke beweeglijkheid in de optieprijzen zit. Voor de Europese markt bestaan vergelijkbare indices op basis van opties op Europese aandelenindices.

Veelgestelde vragen

Is hoge volatiliteit slecht?

Niet per se. Het betekent grotere uitslagen in beide richtingen. Of dat past, hangt af van je beleggingshorizon en hoeveel schommeling je kunt dragen.

Hoe bereken je volatiliteit in Excel?

Bereken de dagrendementen, neem daarvan de standaarddeviatie met STDEV.S en vermenigvuldig met WORTEL(252) voor een jaarcijfer.

Waarom 252 handelsdagen?

Een jaar heeft ongeveer 252 dagen waarop de beurs open is. Het precieze aantal verschilt per jaar en per beurs; 252 is een gangbare afspraak.

Dit artikel is algemene educatie en geen persoonlijk beleggingsadvies.

Educatief, geen beleggingsadvies. Beleggen kent risico's; je kunt geld verliezen. Hebben personeelsleden of Beleggingsinstituut een positie in een besproken aandeel, dan staat dat bij dat aandeel vermeld.